شمسی خادملو کارشناس گروه متون دوران اسلامی پژوهشکده زبان‌شناسی، متون و کتیبه ها در یادداشتی نوشت: حفاظت از گورستان‌ها علاوه بر جنبه مذهبی و فرهنگی دارای ارزش و اهمیت تاریخی و اجتماعی نیز هستند و با حفظ گورستان‌ها می‌توان از تاریخ و فرهنگ یک جامعه محافظت کرد و آن را برای آیندگان به یادگار گذاشت.

در طول تاریخ،  کشور ایران متحمل جنگ‌های بسیاری بوده است. از آن جمله می‌توان به حملۀ اعراب به ایران، حملۀ مفولان، جنگ با عثمانی‌ها، جنگ با روسیه، جنگ چالدران، جنگ هرات، جنگ تحمیلی ایران و عراق،حملۀ ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی به ایران، جنگ‌های داخلی اشاره کرد. 

این جنگ‌ها به بهانه‌های مختلف مانند اختلافات مذهبی، نژادی، سیاسی توسعه‌طلبی، استعمارگری، غارت و چپاول، منافع اقتصادی و غیره اتفاق افتاده و گاه سرنوشت غم‌انگیزی را برای طرفین رقم زده و عموماً بدون هیچ حاصل و نتیجه‌ای به پایان رسیده است.

در این جنگ‌ها ایران هربار آثار تاریخی با ارزشی را یا به صورت کامل از دست داده و یا برخی از آثار با مرمت پابرجا مانده‌اند.  البته گاهی نیز پس از تلفات انسانی آثاری پدیدار شده که غم آن روزها را به بغض در خود نگاه دارد.  مزارات و آرامگاه‌ها یکی از آثار تاریخی ماندگار بلایا و روزهای ناگوارند.

تبعات جنگ فقط مربوط به یک تاریخ نیست هنوز عواقب جنگهای بی‌رحمانه سالیان دور در نقاط مختلف به چشم می‌خورد،  یا بهتر بگویم هنوز جای برخی از دردهای جنگ التیام نیافته است.  از این رهگذر آرامگاه‌ها یکی از منابع ارزشمند برای مطالعه رویدادهای تاریخی جنگ و پیامدها و کشتارهایی که به واسطه جنگ‌ها روی داده هستند که در زیر به چند نمونه اشاره می‌شود:

آرامستان لهستانی‌ها در محله دروازه دولاب در جنوب شهر تهران قرار دارد ۱۸۹۲ شهروند لهستان همگی در سال ۱۹۴۲ میلادی درگذشته و در این محل به خاک سپرده شده‌اند. از این تعداد ۴۰۸ مزار متعلق به نظامیان لهستانی و مابقی غیرنظامی هستند.  

در جنگ جهانی دوم لهستان به دست نیروهای شوروی پس از توافق با دولت هیتلر اشغال شد و لهستانی‌های زیادی برای کار اجباری به اردوگاه‌های کار سیبری و قزاقستان تبعید شدند.  تا اینکه آلمان با شوروی نیز وارد جنگ شد.

لهستانی‌هایی که به عنوان بخشی از نیروهای متفقین علیه هیتلر می‌جنگیدند از فرصت استفاده کردند و از شوروی و در واقع استالین درخواست کردند تا اسرای لهستانی را آزاد کند.  استالین برای اینکه بتواند فشار بر آلمان را بیشتر کند درخواست را پذیرفت و به این ترتیب لهستانی‌هایی که از اردوگاه‌ها آزاد شدند هریک به سمتی حرکت کردند. چون ایران و شوروی نزدیک هم قرار داشتند و همسایه بودند بسیاری از آن‌ها از راه بندر انزلی وارد ایران شدند و برخی خودشان را به تهران رساندند اما زندگی در اردوگاه‌های کار اجباری توان جسمی چندانی برای آن‌ها نگذاشته بود. برخی از آن‌ها حتی نای رسیدن به ایران را هم نداشتند و در میانه راه جان باختند. سوء تغذیه و بیماری‌های واگیر سبب شد تا شهروندان غیر نظامی، زنان و کودکان زیادی نیز در طول اقامت در ایران جان خود را از دست بدهند.  تعدادی از لهستانی‌ها هم که بر اثر بیماری تیفوس جان باختند،  در آرامستان امامزاده عبدالله شهر ری به خاک سپرده شده‌اند.

آرامستان متفقین در خیابان شریعتی در جنوب باغ قلهک تهران، حدفاصل خیابان دولت و صدر قرار دارد.  با توجه به سردر آرامستان، صلیب‌های قبور و تاریخ‌های حک شده روی سنگ مزار چنین به نظر می‌رسد که این آرامستان صرفاً به اجساد سربازان متفقین درگذشته در ایران اختصاص دارد.  سربازانی که در جریان سال‌های (۱۹۱۴-۱۹۱۸ میلادی)  جنگ جهانی اول و همچنین (۱۹۲۵-۱۹۴۵ میلادی)  جنگ جهانی دوم جان‌ باختند.  این آرامستان سال‌ها پیش در محوطه روبه‌روی کلیسای سفارت انگلیس احداث شده و اجساد عده‌ای از انگلیسی‌ها در آن دفن شده بود و در جنگ جهانی اول و دوم توسعه پیدا کرد. همچنین بسیاری از اتباع سرشناس انگلیس که در ایران فوت می‌شدند برخی از افسران و نظامیان انگلیس که در جبهه‌های جنگ با مسلمانان ترک عثمانی در جریان جنگ جهانی اول کشته شدند، در این آرامستان به خاک سپرده شده‌اند.  مزار چند هندی و عراقی که در خدمت ارتش انگلیس بودند نیز در اینجاست.

آرامستان انگلیسی‌ها در قشم اثری است که از دوران استعمار به جا مانده و بر اساس شواهد موجود این مکان محل زندگی تعدادی از انگلیسی‌ها در دوره قاجار بوده است. آرامستانیادشده که یکی از جاهای دیدنی قشم محسوب می شود در 1350 کیلومتری این شهر و بندر باسعیدو قرار دارد. این آرامستان که به آرامستان اجنبی‌ها هم معروف است، در زمان فتحعلی شاه محل زندگی شماری از نظامیان انگلیسی بوده است و در آن چند قبر از مأموران دولت انگلیس، دکل دیده‌بانی، قلعه کوچک ساحلی، اسکله سنگی و توپ دیده می‌شود.  علاوه بر سنگ مزارهای قدیمی، یک ستون یادبود نیز در این مکان دیده می‌شود؛ این طور به نظر می‌رسد که این سنگ یادبود زمانی مزین به سنگ‌نبشته‌هایی بوده ولی امروزه بیشتر آن‌ها شکسته‌اند، با این وجود بنای اصلی ستون تا حدودی سالم مانده و هنوز پابرجاست. در واقع می‌توان گفت که این مکان زمانی قلعه‌ای کوچک برای نظامیان انگلیسی به شمار می‌رفته و سنگ قبرهایی که در آن قرار دارد متعلق به نظامیان ارتش انگلیس بوده است. سنگ مزارهای این مزارستان ویران شده‌اند و به احتمال زیاد این ویرانی پس از پایان دوره استعمار صورت گرفته است.

آرامستان متجاوزین انگلیسی در بوشهر در محلۀ دواس بهمنی واقع شده و در تاریخ ۵ آذر ۱۳۷۹با شماره ثبت ۲۸۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این آرامستان در محل کنسولگری انگلیس در بوشهر قرار دارد و شامل مزار سربازان و افسران انگلیسی و هندی است، بخشی از قبرها مربوط به جنگ هرات در سال ۱۲۷۳ هجری قمری و بخش بیشتری مربوط به جنگ جهانی اول و تهاجم انگلیس به بوشهر است،  بطوریکه بررسی تاریخ مزارها نشان می‌دهد،  بیشتر آنها به بازه ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی بازمی‌گردند. بخشی از این نیروها از هندوستان و پنجاب بوده‌اند و توسط انگلیسی‌ها برای پیشبرد اهداف استعماری به خدمت گرفته شده بودند، در مقابل، مردم جنوب ایران و تنگستان به رهبری سردار شهید رئیسعلی دلواری و یارانش در برابر تجاوز مقاومت کردند و نگذاشتند حتی یک وجب از خاک سرزمین‌شان در اختیار متجاوزان بماند. این آرامستان امروز به نمادی از استعمارستیزی مردم بوشهر تبدیل شده است.

- گلزار شهدا متأسفانه در کنار هر آرامستان بزرگ در شهرهای ایران قسمتی به مزار شهدای جنگ تحمیلی ایران و عراق، و شهدای مدافع حرم اختصاص یافته است.

- سنگ مزار کشته‌شدگان جنگ چالدران در بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

با فروپاشی حکومت تیموریان، حکومت‌های محلی در ایران تشکیل شدند. شاه اسماعیل با شکست دولت‌های محلی، بر سراسر ایران تسلط یافت و بعد از حدود ۹۰۰ سال، حکومتی متمرکز در سراسر ایران تشکیل داد؛ همچنین مذهب شیعه را به‌عنوان مذهب رسمی دولت صفویه اعلام کرد. وجود مذهب رسمی شیعه در ایران صفوی، سبب واکنش‌های ازبکان و عثمانی‌ها، به‌عنوان همسایه‌های سنی مذهب ایران شد که جنگ چالدران، یکی از این واکنش‌ها بود.  جنگ چالدران یکی از وقایع مهم حکومت سرسلسله صفویه، شاه اسماعیل اول بود که بین شاهاسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی در ایران رخ داد.  تشکیل حکومتی قدرتمند در فلات ایران توسط شاه اسماعیل، با وجود مذهب رسمی شیعه و داشتن قدرت اقتصادی، فرهنگی و نظامی در حال گسترش، سبب ترس حکومت‌های همسایه ایران شد. دولت عثمانی مهم‌ترین کشوری بود که ایران را از لحاظ نظامی و مذهبی رقیبی جدی برای خود می‌پنداشت؛ به این علت تصمیم به نابودی آن گرفت.  سرانجام به شکست صفویه و پیروزی عثمانی‌ها منجر شد.

پس حفاظت از گورستان‌ها علاوه بر جنبه مذهبی و فرهنگی دارای ارزش و اهمیت تاریخی و اجتماعی نیز هستند و با حفظ گورستان‌ها می‌توان از تاریخ و فرهنگ یک جامعه محافظت کرد و آن را برای آیندگان به یادگار گذاشت.

انتهای پیام/